wrz 12 2012

Przedstawienie władcy na polskich talarach w okresie I rzeczypospolitej 1533-1795 cz. 3

Kolekcje Skarbnica Narodowa

Talar miał na celu przede wszystkim osiągnięcie efektu propagandowego. Na awersie przedstawiał panującego króla, zaś na rewersie jego następcę, który w momencie wybicia monety był także królem. Była to jedyna w naszych dziejach elekcja vivente rege (Zygmunt August objął w 1522 roku tron wielkoksiążęcy na Litwie, zaś 1529 tron polski).

Ikonografia monety miała podkreślić i umocnić prawa dynastii jagiellońskiej do tronu polskiego i litewskiego. Podkreślają to również starannie dobrane herby, które otaczają popiersia królewskie. Na awersie (od góry, zgodnie z ruchami wskazówek zegara) są to: Orzeł Polski, Pas Habsburgów, Lew Ruski, Orzeł Prus Królewskich i Pogoń Litewska, zaś na rewersie w miejscu herbu Habsburgów widnieje Wąż Sforzów. Austriacki herb pochodzi od matki Zygmunta Starego królowej Elżbiety Rakuszanki, zaś Wąż Sforzów od matki Zygmunta II Augusta królowej Bony Sforzy. Świadczyło to o powiązaniach Jagiellonów z domami panującymi Europy. Układ herbów na monetach wynikał z połączenia herbów państwowych, dynastycznych i ziemskich. Zwłaszcza herby dynastyczne świadczyły o powiązaniach Jagiellonów z rodami europejskimi, co było szczególnie istotne w przypadku założonego propagandowego celu wybicia monety.


lip 02 2012

Donatywa gdańska Jana Kazimierza cz. 1

Kolekcje Skarbnica Narodowa

Donatywy stanowią jedne z najbardziej interesujących i kontrowersyjnych polskich numizmatów. Wybijano je w: Gdańsku, Toruniu, Elblągu i Rydze najczęściej w złocie, jako wielokrotności dukata. Zdarzały się także donatywy srebrne stanowiące mutację talara.

Pierwszą monetę tego typu wybił Gdańsk w 1552 roku i ofiarował Zygmuntowi Augustowi.
W kolejnych latach ustalił się pewien stały kanon przedstawień na tego typu walorach: na awersie widniało popiersie panującego, otoczone tytulaturą królewską, zaś na rewersie herb miejski. Podczas panowania Władysława IV zamiast herbu zaczęto umieszczać panoramę miasta oraz napis: EX AVRO SOLIDO CIVITAS GEDANENSIS (lub THORVNENSI S) FIERI FECIT ‒ Z czystego złota miasto Gdańsk (lub Toruń) kazało wykonać (wybić).

Trudno wskazać w Europie inny przykład wybijania tego typu monet. Można z bardzo dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że był to specyficzny polski zwyczaj. Miasta wybijały donatywy ofiarując je kolejnym władcom: Zygmuntowi Augustowi, Stefanowi Batoremu, Zygmuntowi III Wazie, Władysławowi IV, Janowi Kazimierzowi, Michałowi Korybutowi Wiśniowieckiemu oraz Janowi Sobieskiemu. Obok króla, obdarowywano nimi także osoby zajmujące najwyższe stanowiska w państwie. Zarówno z okresu panowania obu Sasów, jak i ostatniego króla Rzeczypospolitej, Stanisława Augusta Poniatowskiego, nie są znane żadne monety tego typu.