lip 30 2012

Donatywa gdańska Jana Kazimierza cz. 3

Kolekcje Skarbnica Narodowa

Donatywa Jana Kazimierza AwersDonatywa Jana Kazimierza RewersDonatywy, ze względu na swój upominkowy charakter, były wykonane z bardzo wysokiej próby złota (lub srebra). Zarówno awers, jak i rewers, projektowali najwybitniejsi medalierzy tamtych czasów. Podobnie sprawa wygląda z piękną donatywą, o wadze trzech dukatów, wybitą
w Gdańsku w 1650 roku.

Autorem stempla był znakomity medalier Jan Höhn starszy (1607-1664). Na awersie widnieje popiersie Jana Kazimierza z orderem Złotego Runa oraz napis otokowy: IOAN CASIM:D:G: REX POL:ET•SVUEC:M:DUX L:RUS: PRUS: (Jan Kazimierz z Bożej łaski król Polski
i Szwecji, wielki książę litewski, ruski, pruski. Rewers przedstawia panoramę Gdańska. U dołu herb miasta trzymany jest przez dwa lwy, po bokach rozdzielona data 16 – 50 oraz inicjały G – R Gerharda Roggego, zarządcy mennicy gdańskiej. Nad miastem świeci słońce, a w nim napis hebrajski JAHWE. Legenda dookoła głosi: REGIA CIVITAS GEDANENSIS FIERI FECIT (królewskie miasto Gdańsk kazało wybić). Legenda rewersu „delikatnie” przypominała obdarowanemu charakter monety.

Podczas panowania Jana Kazimierza w Toruniu i Gdańsku wybito kilkanaście donatyw. Znane są roczniki 1649-51, 1654-56, 1658, 1659, 1666 oraz bez daty. Waga tych monet wynosiła 2, 3, 4, 5, 8 i 10 dukatów.


lip 02 2012

Donatywa gdańska Jana Kazimierza cz. 1

Kolekcje Skarbnica Narodowa

Donatywy stanowią jedne z najbardziej interesujących i kontrowersyjnych polskich numizmatów. Wybijano je w: Gdańsku, Toruniu, Elblągu i Rydze najczęściej w złocie, jako wielokrotności dukata. Zdarzały się także donatywy srebrne stanowiące mutację talara.

Pierwszą monetę tego typu wybił Gdańsk w 1552 roku i ofiarował Zygmuntowi Augustowi.
W kolejnych latach ustalił się pewien stały kanon przedstawień na tego typu walorach: na awersie widniało popiersie panującego, otoczone tytulaturą królewską, zaś na rewersie herb miejski. Podczas panowania Władysława IV zamiast herbu zaczęto umieszczać panoramę miasta oraz napis: EX AVRO SOLIDO CIVITAS GEDANENSIS (lub THORVNENSI S) FIERI FECIT ‒ Z czystego złota miasto Gdańsk (lub Toruń) kazało wykonać (wybić).

Trudno wskazać w Europie inny przykład wybijania tego typu monet. Można z bardzo dużym prawdopodobieństwem przyjąć, że był to specyficzny polski zwyczaj. Miasta wybijały donatywy ofiarując je kolejnym władcom: Zygmuntowi Augustowi, Stefanowi Batoremu, Zygmuntowi III Wazie, Władysławowi IV, Janowi Kazimierzowi, Michałowi Korybutowi Wiśniowieckiemu oraz Janowi Sobieskiemu. Obok króla, obdarowywano nimi także osoby zajmujące najwyższe stanowiska w państwie. Zarówno z okresu panowania obu Sasów, jak i ostatniego króla Rzeczypospolitej, Stanisława Augusta Poniatowskiego, nie są znane żadne monety tego typu.