Najważniejszą cechą nowych monet była ich uniwersalność wynikającą z ich wartości i obowiązującego wówczas stosunku wartości monet polskich do litewskich, który wynosił 4:5. Wynikało z tego, że wprowadzone przez Zygmunta II Augusta nowe typy pieniądza można było bez żadnych specjalnych problemów oraz trudnych przeliczeń stosować w obu systemach.

Czworaki były bite w mennicy wileńskiej w latach 1565-1569. Awers przedstawiał popiersie Zygmunta II z charakterystyczną spiczastą, rozdwojoną brodą. Napis otokowy głosił: SIGIS*AVG*D*G*REX*PO*MAG*DVX*L* (Zygmunt August, z Bożej łaski król Polski, wielki książę litewski). Na rewersie widniały ukoronowane dwa herby litewskie (Kolumny i Pogoń) oraz cyfra wartości monety: IIII. Napis dookoła brzmiał: MONETA*MAGNI*DVCAT*LIT (moneta Wielkiego Księstwa Litewskiego) oraz rok bicia.

Moneta miała wartość 4 groszy. Jej średnica wynosiła 23,9 mm, zaś waga 3,76 g. Podpisanie aktu unii lubelskiej zakończyło okres jej bicia, ale cieszyła się ona nadal dużą popularnością w środkowej Europie i w Niemczech, gdzie nazywano ją „szpicbródką”. Była także naśladowana w księstwie cieszyńskim, a nawet w północnych Włoszech.

Wśród wielu postanowień unii lubelskiej, warto zwrócić uwagę na te, które odnosiły się do pieniądza oraz skarbu. Artykuły mówiły o wspólnej walucie oraz odrębnych skarbach: koronnym i litewskim. Postulaty dotyczące reformy pieniądza udało się jednak zrealizować dopiero podczas panowania Stefana Batorego w latach 80. XVI wieku.

To, że wśród postanowień unii znalazł się punkt dotyczący wprowadzenia wspólnego pieniądza, nie był przypadkowy. Zygmunt II August kontynuował reformy pieniężne zapoczątkowane przez swojego ojca Zygmunta I Starego. Jednak w przeciwieństwie do swojego poprzednika, który usiłował wymusić na Litwie system monetarny obowiązujący w Koronie i w Prusach, władca skoncentrował swoją działalność na Litwie, „neutralizując” tym samym Koronę i Prusy.

Król zamknął praktycznie wszystkie mennice koronne, koncentrując wybijanie monet w Wilnie. Okresowo działały także mennice w Gdańsku i Tykocinie, mennice w Elblągu i Wschowie wybiły tylko denary, zaś zupełnie efemeryczny charakter miała emisja monet w inflanckim Dahlholmie.

Władca zamknął wszystkie mennice koronne. W Rzeczypospolitej nadal obowiązywały dwa odrębne systemy monetarne – polski i litewski. Dopiero w wyniku podpisanej 1 lipca 1569 roku Unii Lubelskiej, tworzącej jednolite państwo pod nazwą Rzeczpospolita Korony Polskiej i Wielkiego Księstwa Litewskiego miano ujednolicić monetę, zachowując jednak odrębny skarb polski i litewski. Postulat ujednolicenia monety nie mógł być zrealizowany od razu i dopiero w latach 1576-1580, już po śmierci króla, udało się stworzyć w miarę jednolity system monetarny.

Lata panowania Zygmunta II, to także okres zmian w technice menniczej. W 1. poł. XVI wieku górny stempel był przytrzymywany za pomocą prowadnic nad stemplem dolnym. Mincerz podnosił go za pomocą prostego urządzenia dźwigowego tzw. kliperka. Zapewniało to dokładniejsze i bardziej centryczne bicie. Nadal jednak korzystano z młota, którym uderzano w górny tłok.

W 2. poł. XVI wieku nastąpiła kolejna rewolucja. Młot zostaje zastąpiony przez kafar poruszający się po prowadnicach. Był on podnoszony za pomocą liny i następnie spuszczany na tłok. Obok centrycznego bicia zapewniało to jednakową siłę uderzenia, a więc większą powtarzalność awersów i rewersów wyprodukowanych monet.

Wśród typów monet, jakie wybijano za czasów Zygmunta II, warto wspomnieć o trojakach. Ten typ monety, bardzo popularnej i będącej w obiegu do końca I Rzeczypospolitej, po raz pierwszy wyemitował w 1528 roku Zygmunt I Stary. Zygmunt II wybił kilka typów trojaków, ale największą sławę zyskała moneta bita w latach 1565 i 1566, która do historii numizmatyki weszła pod nazwą trojak szyderczy.

Miały one co prawda inna legendę, ale widniało na nich takie samo wyobrażenie jak na polskich monetach. Były jednak lżejsze i wykonane z o wiele gorszego srebra, nic też dziwnego, że dosłownie zalały ziemie polskie. Doprowadziło to do katastrofy monetarnej. Dopiero uchwalona w 1526 roku przez sejm generalny w Piotrkowie ordynacja mennicza przewidywała, że mennice w Krakowie i Toruniu będą przebijać półgrosze świdnickie na dobra monetę. Proces ten trwał jednak jeszcze po śmierci Zygmunta I Starego.

Pomijając sprawę półgroszy świdnickich, na ziemiach polskich w obiegu znajdowała się na ogół dobra moneta, którą wybijały mennice koronne, litewskie oraz Prus Książęcych, m.in. elbląska. Tradycje tej ostatniej sięgały 1. poł. XIII wieku. Elbląg znajdował się wtedy w Państwie Krzyżackim. Do Rzeczypospolitej został przyłączony na mocy II pokoju toruńskiego w 1466 roku.

W 1539 roku w Elblągu wybito piękny trojak. Na awersie widnieje napis w sześciu wierszach: ᵜIIIᵜ / SIGIS.I.REX / POLONIE / DO.TOCIVS / PRVSSIE / ᵜ1539ᵜ (III Zygmunt I król, pan całych Prus). Rewers przedstawia herb Elbląga oraz napis otokowy: GROSS.AR.TRIPLEX.CIVI. ELBING (grosz srebrny potrójny miasta Elbląga).

Trojaki były jedną z nowych jednostek monetarnych wprowadzonych przez Zygmunta I Starego. Pierwszą monetę o tej wartości wybito w 1528 roku. Stały się jedną z najpopularniejszych monet obiegowych Rzeczypospolitej i Litwy. Wybijano je do czasów Stanisława Augusta Poniatowskiego. Zwano je także: „dutka”, „babka” lub „dydek”.

Awers

Rewers

Rozwój gospodarczy i stabilna sytuacja polityczna sprzyjały akceptacji i przyswajaniu nowych prądów – renesansu i reformacji. Znalazło to odbicie nie tylko w życiu codziennym i sztuce, ale także w mennictwie. Stosunkowo proste wyobrażenia na małych, nie zawsze foremnych krążkach monetarnych, zostały zastąpione przez starannie wykonane w duchu nowej epoki popiersia władcy. Trudne do odczytania gotyckie litery zamieniły litery renesansowe, najczęściej oparte na tzw. antykwie i nawiązujące do pisma starożytnych Rzymian.

Rozkwit przeżywały miasta, w których rozwijało się rzemiosło i handel. Rozrastały się folwarki pańszczyźniane, dzięki którym polskie drewno, zboże i mięso docierało na rynki Zachodniej Europy. Było to związane ze znacznym ożywieniem handlu i zapotrzebowaniem na monetę.

Emisja 1505 roku nie miała daty, natomiast w następnym roku umieszczono pod Pogonią rok 1506, co było pierwszym takim przypadkiem w naszej numizmatyce. Wyjaśnienia wymaga kwestia, czy rzeczywiście są to monety polskie. Śląsk nie należał w tamtym czasie do Rzeczypospolitej, więc formalnie było to mennictwo czeskie. Jednak osoba władcy, Zygmunta Jagiellończyka, oraz ikonografia, sprawiły, że jego monety wybite w tym czasie zaliczane są do monet związanych z Polską.

Grosze głogowskie były nazywane od nazwiska zarządcy mennicy Fryderyka Bonera „bochnarami” i bardzo chętnie przyjmowane w Rzeczypospolitej. W 1506 roku Zygmunt został królem Polski, co oznaczało koniec produkcji groszy głogowskich z jego imieniem.

Zygmunt otrzymał od niego w dziedziczne lenno roku księstwo głogowskie (w 1499 roku), opawskie (1501), a następnie został namiestnikiem całego Śląska i Łużyc Dolnych (1504). W 1502 roku władca zezwolił Zygmuntowi na otwarcie mennicy w Głogowie i bicie półgroszy na stopę polską. W tym czasie sytuacja gospodarcza tych ziem była fatalna. Były one wyniszczone wojnami, ludność była zadłużona, a w obiegu znajdowała się różnorodna, najczęściej bardzo słabej jakości moneta.

Niestety, młody książę zamiast polepszyć sytuację swojego lenna, postanowił wybijać małe, liche halerze z czeskim Lwem i litewską Pogonią. Wykorzystywał do tego surowiec pochodzący z przetapiania dobrych czeskich groszy. Proceder ten zapewniał mu całkiem spory dochód. Nie był zresztą jedynym władcą śląskim, który tak postępował. Licha moneta spowodowała protest Wrocławia, którego mieszczaństwo i kupcy byli zainteresowani poprawą stosunków monetarnych na tych ziemiach.

W 1504 roku Zygmunt zostaje zmuszony do czasowego zamknięcia mennicy głogowskiej. Rok później zostaje przeprowadzona reforma pieniądza śląskiego. Dążono do zrównania monety śląskiej z polską, co nie do końca się jednak udało, tym niemniej mennica została powtórnie uruchomiona i wybijała grosze, tzw. „białe”, w ilości 90 sztuk z grzywny.

Zarządca mennicy, Fryderyk Boner, zrobił wszystko, aby nowe monety były wykonane starannie. Ordynacja mennicza zakładała, że waga każdego egzemplarza powinna wynosić 2,06 g. Zachowane dziś egzemplarze mają wagę prawie 2 g, więc najprawdopodobniej ordynacja była ściśle przestrzegana. Należy bowiem szacunkowo odliczyć kilka procent na zużycie.

Wahania wartości orta wynikały ze znacznego wzrostu cen w tym okresie. Należy pamiętać, że złoty liczył wtedy 30 groszy, a nie jak dziś 100. Talar wart był w 1600 roku 36 groszy, zaś trzydzieści lat później aż 90 groszy. Stąd też zwiększająca się liczba groszy, którym odpowiadała wartość orta.

Według szacunków, Daniel Klüwer, zarządca mennicy gdańskiej w latach 1608-1618, przebił na orty 440 000 grzywien srebra (grzywna w przybliżeniu ważyła ok. 200 g). Z kolei na wszystkie orty wyprodukowane w polskich mennicach do 1622 roku zużyto 4 127 580 grzywien srebra. Już te liczby pozwalają przyjąć, że skala produkcji była bardzo duża, a znaczenie ortów w obiegu pieniężnym było bardzo duże.

W 1626 roku zaprzestano wybijania ortów, chociaż znana jest próba koronna z 1635 roku. Produkcję wznowiono dopiero za czasów panowania ostatniego władcy z dynastii Wazów Jana Kazimierza (1648-68) i kontynuowano do połowy XVIII wieku. August III zrównał orta z tymfem, co oznaczało praktycznie koniec tej jednostki. Po raz ostatni ort został wybity w 1766 jako moneta próbna.

Król zasłynął w polskiej numizmatyce jako władca, który wybił największą liczbę monet. W okresie jego panowania czynnych było szesnaście mennic, w tym siedem koronnych. Wśród wielu typów monet emitowanych podczas panowania Zygmunta III, jednym z najważniejszych był ort.

Prezentowana moneta powstała w mennicy gdańskiej w 1616 roku. Awers przedstawia ukoronowane popiersie Zygmunta III Wazy. Wokół napis otokowy: .SIGIS:III.D:G:REX. POL:M:D:L:R:PRVS. (Sigismundus Tertius Dei gratia rex Poloniae, magnus dux Lithuaniae, Russiae, Prussiae ‒ Zygmunt III, z Bożej łaski król Polski, wielki książę litewski, ruski, pruski).

Na rewersie widnieje pięknie skomponowany herb Gdańska trzymany przez dwa lwy. Dookoła napis otokowy: MONETA.CIVIT.GEDANENSIS.1616. (moneta miasta Gdańska). Napis rozdziela tarcza z łapą niedźwiedzia, którą sygnował monety zarządca mennicy gdańskiej Daniel Klüwer. Moneta, jak większość powstałych w mennicy gdańskiej, zachwyca starannością wykonania i pięknem przedstawień zarówno króla, jak i herbu.